Home > christendom, maatschappij > Aanpassen of wegwezen?

Aanpassen of wegwezen?

‘Aanpassen’ is een veel gebruikt begrip in de samenleving van vandaag, vooral in de discussie over de integratie van allochtonen. Maar ook in kerkelijke discussies speelt het een rol. Verschillende recente publicaties over de toekomst van de kerk houden zich bezig met de vraag of, en zo ja hoe, de kerk zich zou moeten aanpassen aan de moderne samenleving.

George Harinck noemt enkele van deze publicaties in zijn column in het Nederlands Dagblad van 3 april j.l. Zijn bijdrage draagt de titel ‘Toekomst kerk niet in huidige vorm’. Daarin betoogt hij dat, wil de kerk toekomst hebben, ze zich moet aanpassen aan de samenleving. Kort gezegd: aanpassen of wegwezen. Harinck doelt op de vorm waarin de kerk zich presenteert. Hij heeft het niet over de leer van de kerk. Maar zijn vorm en inhoud wel zomaar te scheiden?

Zoals elke cultuur is ook de kerkelijke cultuur aan verandering onderhevig. De tijden veranderen en de kerk verandert mee.
Dat is een natuurlijk proces. Het zou geen goed teken zijn wanneer de kerk niet zou veranderen. Maar veranderingen zijn niet per definitie positief te waarderen. De kerk is onlosmakelijk met de cultuur verbonden, maar dient daar ook kritisch tegenover te staan. Dat betekent dat ze zich steeds zal moeten afvragen wat verpakking is – en dus voor verandering vatbaar – en wat voortvloeit uit de Schrift en dus onopgeefbaar is.
Dat is dus ook de vraag die bij het artikel van Harinck gesteld moet worden. Zijn de voorbeelden die hij geeft van aspecten van de kerkelijke cultuur die niet passen bij de huidige samenleving, inderdaad alleen maar verpakking of raken die het wezen van de christelijke kerk?

Zijn uitgangspunt is een waarneming van de manier waarop de politiek functioneert. Hij concentreert zich daarbij vooral op de organisatievorm en de manier waarop politieke meningsvorming plaatsvindt. Kernpunten daarbij zijn dat de politieke partij een vorm is die zichzelf heeft overleefd omdat de burger van nu niet geïnteresseerd is in een totaalvisie maar zijn standpunt per onderwerp bepaalt en er de voorkeur aan geeft individueel te leven in plaats van groepsgewijs.

Die ontwikkeling gaat aan de kerk niet voorbij. “Kerkleden hebben niet meer het clubgevoel dat vroeger zo goed bij de kerk en bij hen paste, ze hebben geen behoefte aan de activiteiten die een kerk biedt, ze willen niet verplicht zijn elke zondag te komen en steigeren als ze door het bestuur op hun gebrekkige betrokkenheid worden aangesproken. Dat komt lang niet altijd omdat deze leden onverschillige christenen zijn geworden, maar vaak wel omdat deze mensen niet meer functioneren in een structuur die in de kerk nog steeds bestaat: die van de groep en van de verenigingsvorm van vroeger.”

Aangenomen dat deze analyse juist is – en daar valt wel wat op af te dingen -, welke conclusies zou de kerk daaruit moeten trekken? In welke zin zou de kerk moeten veranderen om meer aansluiting te vinden bij de maatschappelijke ontwikkelingen? Daarop geeft Harinck geen antwoord. “Er is veel in beweging in de samenleving, zonder dat duidelijk is waarheen.” Dat is ongetwijfeld waar, maar dat maakt het tegelijk vrijwel onmogelijk zich daaraan aan te passen. Een kerk die besluit een bepaalde richting in te slaan, moet wel eerst weten waar ze uit wil komen. Dat moet passen binnen de grenzen van wat essentieel en dus onopgeefbaar is.

De verschijnselen die Harinck op het christelijke erf meent waar te nemen, bieden weinig perspectief voor de kerk. Volgens hem willen kerkleden niet verplicht worden elke zondag naar de kerk te komen. Ik geloof dat hij daarin overdrijft. Wel valt te constateren dat het bijwonen van twee diensten per zondag aan sterke erosie onderhevig is. En ook nemen kerkleden in toenemende mate de vrijheid de eigen bijeenkomsten links te laten liggen en een dienst uit te zoeken die van hun gading is.

Wat moet de kerk daarmee? Zijn de zondagse bijeenkomsten alleen maar een onderdeel van de kerkelijke cultuur die geen directe relatie heeft met hoe de Schrift over de kerk spreekt? Vast staat dat regelmatige bijeenkomsten van het volk van God een constant gegeven zijn in de Schrift, zowel in het Oude als het Nieuwe Testament. De schrijver van de brief aan de Hebreeën roept zijn lezers nadrukkelijk op de onderlinge bijeenkomsten niet te verzuimen. En uit de brieven die de apostel Johannes vanaf Patmos schrijft aan de zeven gemeenten in Klein-Azië wordt duidelijk dat deze voorgelezen moesten worden aan alle gemeenten. Dat veronderstelt een samenkomst van de gelovigen.

De manier waarop de gemeente samenkomt is cultureel en historisch bepaald. Voor het houden van twee kerkdiensten op een zondag is geen Schriftuurlijk voorschrift te vinden. Er zijn nog wel andere gewoonten waarvoor men zich niet direct op de Schrift kan beroepen, zoals de voorlezing van de Wet in de morgendienst en het uitspreken van de geloofsbelijdenis in de middagdienst. Dat is historisch zo gegroeid en kan dus in principe ook veranderen.

Maar niet alles wat historisch gegroeid is kan op één hoop worden gegooid. Het gebruik van het orgel in de eredienst is een historisch verschijnsel dat sterk verbonden is met de Westeuropese cultuur. In andere culturen zul je geen orgel in de kerk aantreffen. Bij verschijnselen als de lezing van de Wet en de geloofsbelijdenis ligt dat toch wat anders. Daarvoor zijn goede gronden aan te voeren en wie van mening is dat deze gewoonten moeten veranderen, zal daarvoor met argumenten moeten komen.
Hetzelfde geldt voor het verschijnsel van twee kerkdiensten per zondag. Dat mag niet gegrond zijn in de Schrift, daarvoor zijn wel goede redenen en wie daarmee wil breken zal steekhoudende argumenten moeten hebben. Een beroep op wat voor de samenleving of de eigen leden nog aanvaardbaar is, behoort daar niet toe.

En dat brengt tot de kern van de zaak. De kerk moet proberen ‘buitenstaanders’ te bereiken. De kerk moet zich evenzeer inspannen de leden van de kerk vast te houden. Maar wat maatschappelijk aanvaardbaar is, kan daarbij nooit maatstaf zijn.
Het is praktisch onmogelijk, want daarvoor is de maatschappij, zoals Harinck zelf al schrijft, teveel in beweging. De samenleving is ook zo veelkleurig dat een kerk zich hooguit kan aanpassen aan een deel van de samenleving. Daarbij zal ze  onvermijdelijk een ander deel van die samenleving missen. Want het is ongetwijfeld waar dat veel mensen tegenwoordig geen behoefte hebben aan de structuur van een vereniging of een organisatie als de kerk. Maar er zijn ook mensen die juist wèl behoefte hebben aan structuur, zoals bijvoorbeeld een kerk kan bieden. Die zijn niet alleen buiten de kerk, maar ook binnen de kerk te vinden.
Niet voor niets spreekt men wel van de ‘verweesde samenleving’. De waarnemingen van Harinck zijn eenzijdig en hebben betrekking op dat deel van de samenleving dat bestaat uit mensen die zich prima kunnen redden. Maar dat is niet de hele samenleving.

Aanpassing aan wat maatschappelijk aanvaardbaar wordt geacht, is ook principieel gezien onmogelijk. Niet de samenleving, maar de Schrift is maatstaf. Een kerk die toegeeft aan het dominante individualisme van de moderne samenleving verliest haar bestaansrecht. Sinds de komst van Christus op aarde is het koninkrijk van God bezig gestalte te krijgen. De kerk is daarvan het centrum: daar brengt God mensen bijeen die hij wil inzetten voor dat koninkrijk. Daar wil hij hen ook instrueren door middel van de verkondiging van zijn Woord. De kerk en haar bijeenkomsten zijn dus op schriftuurlijke gronden onopgeefbaar. Daarom moet zij zich distantiëren van het individualisme van buiten èn van binnen.

Een kerk die zich aanpast, heeft geen toekomst. Het is niet ‘aanpassen of wegwezen’, maar eerder ‘aanpassen èn wegwezen’. De kerk overleeft alleen wanneer ze de moed heeft zich niet aan te passen aan de waan van de tijd, maar anders durft te zijn.

Advertenties
  1. dennis reitsema
    3 juni 2012 om 13:05

    Een kerk overleeft alleen als Gods woord gepredikt wordt en daar niets aan toegevoegt of afgehaald wordt, want Gods woord mag en kan alleen zegen dragen en men komt alleen zonder morren naar de ere diensten als men alleen wil wandelen op des Heeren wegen ds geen eigenwillege godsdienst verering.

  1. No trackbacks yet.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: